ભારતની દરિયાઈ ખાદ્ય નિકાસમાં આર્થિક વૃદ્ધિ અને આંકડાકીય વિશ્લેષણ
ભારતની દરિયાઈ ખાદ્ય નિકાસ છેલ્લા ૧૧ વર્ષમાં વાર્ષિક સરેરાશ ૭ ટકાના દરે સતત વધી રહી છે. આ વિકાસ દર દર્શાવે છે કે ભારતીય દરિયાઈ ઉત્પાદનોની માંગ વિશ્વભરમાં વધી છે.
વર્ષ ૨૦૧૩-૧૪માં દરિયાઈ ઉત્પાદનોની નિકાસ ₹૩૦,૨૧૩ કરોડ હતી, જે હવે વધીને ₹૬૨,૪૦૮ કરોડ થઈ ગઈ છે. આ આંકડો સ્પષ્ટ કરે છે કે નિકાસની આવક માત્ર એક દાયકામાં બમણી થઈ ગઈ છે.
નોંધનીય છે કે, આ કુલ નિકાસમાં ઝીંગાનો હિસ્સો સૌથી મોટો છે, જેની કિંમત ₹૪૩,૩૩૪ કરોડ છે. ઝીંગા નિકાસમાં ભારતે વૈશ્વિક બજારમાં પોતાની સર્વોપરિતા સાબિત કરી દીધી છે.
જોકે, નિકાસની આ સફળતા પાછળ ૩૫૦થી વધુ વિવિધ પ્રકારની પ્રોડક્ટ્સનો મોટો ફાળો રહેલો છે. ભારત હાલમાં વિશ્વના આશરે ૧૩૦ જેટલા દેશોમાં પોતાના દરિયાઈ ઉત્પાદનો મોકલી રહ્યું છે.
ભારતની દરિયાઈ ખાદ્ય નિકાસ અને વૈશ્વિક બજારની સ્થિતિ
અમેરિકા ભારત માટે સૌથી મોટું નિકાસ બજાર સાબિત થયું છે, જ્યાં કુલ નિકાસના ૩૬ ટકા માલ જાય છે. આ ઉપરાંત ચીન, યુરોપિયન યુનિયન અને દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયા પણ મુખ્ય ગ્રાહકો છે.
સ્થાનિક સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર, મૂલ્યવર્ધિત ઉત્પાદનોનો હિસ્સો ૨.૫ ટકાથી વધીને હવે ૧૧ ટકા સુધી પહોંચી ગયો છે. આ ફેરફારથી ભારતને વિદેશી હૂંડિયામણની વધુ કમાણી કરવામાં મોટી મદદ મળી રહી છે.
પ્રધાનમંત્રી મત્સ્ય સંપદા યોજના આ ક્ષેત્રના વિકાસ માટે પાયાનો પથ્થર સાબિત થઈ રહી છે. આ યોજના હેઠળ ગુણવત્તાયુક્ત બીજ ઉત્પાદન અને આધુનિક ટેકનોલોજી અપનાવવા પર ભાર મૂકવામાં આવે છે.
વધુમાં, દરિયાઈ જીવોના સંરક્ષણ માટે પણ સરકાર હવે આંતરરાષ્ટ્રીય ધોરણોનું કડક રીતે પાલન કરી રહી છે. ખાસ કરીને અમેરિકાના દરિયાઈ સસ્તન પ્રાણી સંરક્ષણ અધિનિયમ મુજબ ભારતે જરૂરી ફેરફારો કર્યા છે.
નિષ્ણાતોનો પક્ષ અને ટેકનોલોજીકલ પરિવર્તન
નિષ્ણાતોના વિશ્લેષણ મુજબ, ટર્ટલ એક્સક્લુડર ડિવાઈસ (TED) નો ઉપયોગ વધવાથી નિકાસમાં આવતી અડચણો દૂર થઈ છે. કાચબાને બચાવતી આ ટેકનોલોજીના કારણે ભારતીય માછીમારી હવે વધુ સુરક્ષિત બની છે.
સરકારે નિકાસની પ્રક્રિયાને સરળ બનાવવા માટે ડિજિટલ ફ્રેમવર્ક પણ તૈયાર કર્યું છે. આ સિસ્ટમ દ્વારા ઉત્પાદનની ગુણવત્તા અને તેની ઉત્પત્તિની તપાસ આંગળીના ટેરવે કરી શકાય છે.
વ્યાપારમાં સરળતા રહે તે માટે સેનિટરી ઈમ્પોર્ટ પરમિટની મંજૂરીનો સમય પણ નોંધપાત્ર રીતે ઘટાડવામાં આવ્યો છે. જે કામ માટે પહેલા ૩૦ દિવસ લાગતા હતા, તે હવે માત્ર ૭૨ કલાકમાં પૂર્ણ થાય છે.
<p> આ ઉપરાંત, સરકાર હવે ટુના, સીબાસ અને સીવીડ જેવી ઉચ્ચ મૂલ્ય ધરાવતી પ્રજાતિઓના ઉત્પાદન પર ધ્યાન આપી રહી છે. આ વ્યૂહરચના ભારતને પ્રીમિયમ આંતરરાષ્ટ્રીય બજારોમાં વધુ મજબૂત સ્થાન અપાવશે.
ભવિષ્યની અસરો અને અંતિમ નિષ્કર્ષ
ભારતની દરિયાઈ ખાદ્ય નિકાસ આગામી પાંચ વર્ષમાં નવા શિખરો સર કરવા માટે સજ્જ દેખાઈ રહી છે. સરકાર પ્રોસેસિંગ સુવિધાઓ વધારીને કુશળ કાર્યબળ તૈયાર કરવા પર પણ ધ્યાન આપી રહી છે.
યુકે, યુરોપિયન યુનિયન અને પશ્ચિમ એશિયાના દેશોમાં નિકાસ વધારવા માટે વિશેષ આયોજન કરવામાં આવ્યું છે. કોલ્ડ-ચેઈન નેટવર્ક મજબૂત થવાથી બગાડ ઓછો થશે અને ખેડૂતોની આવકમાં વધારો થશે.
છેલ્લે, ભારતની આ પ્રગતિ માત્ર આર્થિક નથી, પરંતુ તે લાખો માછીમારોના જીવનધોરણમાં સુધારો લાવનારી છે. આ ક્ષેત્ર હવે ભારતની બ્લુ ઈકોનોમીનું મુખ્ય એન્જિન બનીને ઉભરી રહ્યું છે.
આમ, ભારતની દરિયાઈ ખાદ્ય નિકાસ ક્ષેત્રે થઈ રહેલો આ વિકાસ દેશને આત્મનિર્ભર બનાવવામાં મહત્વનો ભાગ ભજવશે. વૈશ્વિક સ્પર્ધામાં ટકી રહેવા માટે ભારત હવે સંપૂર્ણ રીતે તૈયાર છે.
