સેન્ટ્રલ યુનિવર્સિટી ઓફ ગુજરાતમાં વૈશ્વિક ડાયસ્પોરા પર મંથન
સેન્ટ્રલ યુનિવર્સિટી ઓફ ગુજરાત (CUG) ના પરિસરમાં આજે વિશ્વભરના શિક્ષણવિદો અને રાજદ્વારીઓનો મેળાવડો જામ્યો છે. “ગ્લોબલ ઇન્ડિયન ડાયસ્પોરા, ટ્રાન્સનેશનલિઝમ અને સસ્ટેનેબલ ડેવલપમેન્ટ” વિષય પર ત્રણ દિવસીય આંતરરાષ્ટ્રીય સેમિનારનું ભવ્ય ઉદ્ઘાટન કરવામાં આવ્યું છે. આ કાર્યક્રમમાં ભારત અને વિદેશના નિષ્ણાતો ભારતીય સમુદાયના વૈશ્વિક પ્રભાવ અને ટકાઉ વિકાસમાં તેમના યોગદાન અંગે ઊંડાણપૂર્વક ચર્ચા કરી રહ્યા છે. સેમિનારના પ્રથમ દિવસે જ સ્પષ્ટ થયું કે ભારતીય ડાયસ્પોરા હવે માત્ર સ્થળાંતરિત સમુદાય નથી, પરંતુ તે વૈશ્વિક રાજનીતિ અને અર્થતંત્રમાં એક નિર્ણાયક શક્તિ બની ચૂક્યો છે. આ કાર્યક્રમ શિક્ષણ જગતમાં ભારતની સોફ્ટ પાવરને વધુ મજબૂત કરવાના એક પ્રયાસ તરીકે જોવામાં આવે છે.
આંતરશાખાકીય અભિગમ અને વૈશ્વિક જોડાણ
સેમિનારના કન્વીનર પ્રો. નરેશ કુમારે ઉદ્ઘાટન સત્રમાં ડાયસ્પોરા અભ્યાસના મહત્વ પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો. તેમણે જણાવ્યું કે સ્થળાંતરના મુદ્દાઓને માત્ર ભૌગોલિક દ્રષ્ટિએ નહીં, પણ તેને ટકાઉ વિકાસના લક્ષ્યો સાથે જોડીને સમજવા જોઈએ. આ માટે આંતરશાખાકીય અભિગમ અપનાવવો અનિવાર્ય છે. સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર, સેન્ટ્રલ યુનિવર્સિટી ઓફ ગુજરાત આ વિષય પર સંશોધન માટે દેશમાં અગ્રેસર રહેવા માંગે છે. પ્રોફેસરે ભાર મૂક્યો કે બદલાતી વૈશ્વિક પરિસ્થિતિઓમાં ડાયસ્પોરા સમુદાય ભારતની આર્થિક વૃદ્ધિ અને સાંસ્કૃતિક પ્રસારમાં કરોડરજ્જુ સમાન છે.
ઇન્ડિયન કાઉન્સિલ ઓફ વર્લ્ડ અફેર્સ (ICWA) ના સંયુક્ત સચિવ અભિજીત ચક્રવર્તીએ ભારત સરકારના વિદેશ નીતિના અભિગમ અંગે વાત કરી હતી. તેમણે જણાવ્યું કે ભારત અને વૈશ્વિક ભારતીય સમુદાય વચ્ચેના સંબંધો હવે વધુ સંવેદનશીલ અને મજબૂત બન્યા છે. ચક્રવર્તી મુજબ, વિદેશમાં વસતા ભારતીયો ભારતની છબી સુધારવામાં અને આંતરરાષ્ટ્રીય રોકાણો ખેંચવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી રહ્યા છે. આ પરિસંવાદનો મુખ્ય હેતુ આવા સંબંધોને કેવી રીતે સંસ્થાકીય રીતે વધુ વેગ આપી શકાય તે તપાસવાનો છે.
160 દેશોમાં ફેલાયેલી ભારતીય ઓળખ
મુખ્ય વક્તા તરીકે ઉપસ્થિત ઇન્ડો-મોરેશિયન વિદ્વાન ડૉ. સરિતા બુધુએ ભાવુક સંબોધન કર્યું હતું. તેમણે જણાવ્યું કે ભારતીય ડાયસ્પોરા આજે 160થી વધુ દેશોમાં પ્રસરીને પોતાની અનોખી ઓળખ બનાવી ચૂક્યો છે. મોરેશિયસ જેવા દેશોમાં ભારતીય સંસ્કૃતિના જતન અંગે વાત કરતા તેમણે પૂર્વ વડાપ્રધાન અટલ બિહારી વાજપઈના યોગદાનને યાદ કર્યું હતું. વાજપઈજીએ જ ડાયસ્પોરા સાથેના સંબંધોને નવો વળાંક આપવાની શરૂઆત કરી હતી, જેના મીઠા ફળ આજે ભારત ચાખી રહ્યું છે.
નોંધવા જોગ છે કે, આ સેમિનારમાં નેધરલેન્ડની યુનિવર્સિટી ઓફ સેમેસ્ટ્રીડમના પ્રો. ચાન ઇ. એસ. ચોએનીએ પણ પોતાના વિચારો રજૂ કર્યા હતા. તેમણે ડાયસ્પોરા અને યજમાન દેશો વચ્ચેના સામાજિક તાણાવાણા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું હતું. રિસર્ચ એન્ડ ઇન્ફોર્મેશન સિસ્ટમ ફોર ડેવલપિંગ કન્ટ્રીજના ડૉ. પંકજ વશિષ્ઠે આર્થિક પાસાઓ પર ભાર મૂકતા જણાવ્યું કે ‘રેમિટન્સ’ થી આગળ વધીને ટેકનોલોજી ટ્રાન્સફરમાં પણ ડાયસ્પોરાની ભૂમિકા વધી છે. નિષ્ણાતોએ સ્વીકાર્યું કે ડાયસ્પોરા અભ્યાસના પરિમાણો હવે ઝડપથી બદલાઈ રહ્યા છે.
ડાયસ્પોરા અભ્યાસનું બદલાતું પરિદ્રશ્ય
શૈક્ષણિક સંશોધન અને આંકડાકીય વિશ્લેષણ
નેશનલ ઇન્સ્ટિટયૂટ ઓફ એજ્યુકેશનલ પ્લાનિંગ એન્ડ એડમિનિસ્ટ્રેશન (NIEPA) ના પ્રો. રમા શંકર દુબેએ શિક્ષણના વૈશ્વિકરણ અંગે વાત કરી હતી. તેમણે જણાવ્યું કે ભારતીય ડાયસ્પોરામાં જે બુદ્ધિજીવીઓ છે, તેઓ ભારતની શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ સાથે જોડાઈને સંશોધનની ગુણવત્તા વધારી શકે છે. સેન્ટ્રલ યુનિવર્સિટી ઓફ ગુજરાત માં યોજાયેલો આ પરિસંવાદ આવા શૈક્ષણિક આદાનપ્રદાન માટે એક સચોટ પ્લેટફોર્મ પૂરું પાડે છે.
વ્યાપક સહભાગીદારી અને ગુણવત્તાયુક્ત સંશોધન
આ સેમિનારની ભવ્યતાનો અંદાજ તેના સહભાગીઓના આંકડા પરથી લગાવી શકાય છે. દેશના 25 રાજ્યો અને ત્રણ દેશોના પ્રતિનિધિઓ આ ચર્ચામાં ભાગ લઈ રહ્યા છે. આયોજકોને કુલ 450થી વધુ અભ્યાસપત્રો મળ્યા હતા, જેમાંથી કડક ચકાસણી બાદ માત્ર 300 ઉત્તમ પેપર્સની પસંદગી કરવામાં આવી છે. આ પેપર્સ ડાયસ્પોરાના સામાજિક, આર્થિક અને રાજકીય પ્રભાવના વિવિધ પાસાઓને ઉજાગર કરે છે.
સેમિનારનું આયોજનબદ્ધ માળખું
ત્રણ દિવસીય આ કાર્યક્રમમાં બૌદ્ધિક મંથન માટે સઘન આયોજન કરવામાં આવ્યું છે. કુલ ચાર પૂર્ણ સત્રો (Plenary Sessions) રાખવામાં આવ્યા છે, જેમાં વૈશ્વિક સ્તરના ચિંતકો પોતાના મંતવ્યો રજૂ કરશે. આ ઉપરાંત, 24 ટેકનિકલ સત્રોમાં 40થી વધુ વિષય નિષ્ણાતો સંશોધકો સાથે સીધો સંવાદ કરશે. સેન્ટ્રલ યુનિવર્સિટી ઓફ ગુજરાત ના કુલપતિએ આ આયોજનને યુનિવર્સિટીના શૈક્ષણિક ઇતિહાસમાં એક મહત્વનું સીમાચિહ્ન ગણાવ્યું છે.
વિશેષમાં, ડાયસ્પોરા સમુદાય દ્વારા જે ‘ટ્રાન્સનેશનલિઝમ’ એટલે કે રાષ્ટ્રીય સીમાઓથી પરે જઈને જે સંબંધો કેળવવામાં આવ્યા છે, તેની ટકાઉ વિકાસ પર થતી અસરો આ સેમિનારનો મુખ્ય એજન્ડા છે. આંકડાકીય રીતે જોઈએ તો, વિશ્વમાં સૌથી મોટો ડાયસ્પોરા ધરાવતો દેશ ભારત છે. તેથી આ વિષય પર ગુજરાતની ધરતી પર થતું મંથન વિશેષ મહત્વ ધરાવે છે, કારણ કે ગુજરાત પોતે જ ડાયસ્પોરાનો સમૃદ્ધ ઇતિહાસ ધરાવે છે.
ભવિષ્યની દિશા અને સંશોધનનો નિષ્કર્ષ
આ આંતરરાષ્ટ્રીય સેમિનાર માત્ર ચર્ચાઓ પૂરતો મર્યાદિત નહીં રહે, પણ તેમાંથી નીકળેલા નિષ્કર્ષોને પોલિસી મેકિંગમાં ઉપયોગમાં લેવાય તેવા પ્રયાસો કરવામાં આવશે. સેન્ટ્રલ યુનિવર્સિટી ઓફ ગુજરાત ના પ્રોફેસરો મુજબ, આ સેમિનારના અંતે એક શ્વેતપત્ર (White Paper) પણ તૈયાર કરવામાં આવી શકે છે. આ શ્વેતપત્ર ભારત સરકારના વિદેશ મંત્રાલય માટે ડાયસ્પોરા નીતિઓ ઘડવામાં મદદરૂપ સાબિત થઈ શકે છે.
સમાપન સત્ર સુધીમાં ડાયસ્પોરા અભ્યાસના ક્ષેત્રમાં નવા સંશોધન ક્ષેત્રો ખૂલવાની અપેક્ષા છે. શિક્ષણવિદો માને છે કે ભારતીય ડાયસ્પોરા હવે માત્ર મજૂરી કે વ્યાપાર માટે વિદેશ નથી ગયો, પણ તે હવે ત્યાંની સત્તામાં ભાગીદાર બની ગયો છે. યુએસએ, યુકે અને કેનેડા જેવા દેશોના ઉદાહરણો આપણી સામે છે. આ પરિસંવાદ આવા જટિલ અને બહુપરિમાણીય વિષયને સમજવામાં એક નવો દ્રષ્ટિકોણ પૂરો પાડી રહ્યો છે. સેન્ટ્રલ યુનિવર્સિટી ઓફ ગુજરાત આ શૈક્ષણિક યજ્ઞ દ્વારા જ્ઞાનના નવા ક્ષિતિજો સર કરી રહી છે.
