MP વિધાનસભામાં ઠરાવ પસાર: સીમાંકન બાદ મહિલાઓને મળશે 33% અનામત
મધ્યપ્રદેશ વિધાનસભામાં સોમવારે એક ઐતિહાસિક પરંતુ વિવાદિત વળાંક જોવા મળ્યો, જ્યારે રાજ્ય સરકારે દેશમાં સૌપ્રથમવાર મહિલાઓના સશક્તિકરણ માટે એક વિશેષ સત્ર બોલાવીને મહત્વનો ઠરાવ પસાર કર્યો. મુખ્યમંત્રી મોહન યાદવ દ્વારા રજૂ કરવામાં આવેલા આ ઠરાવમાં વિધાયિકા અને સંસદમાં મહિલાઓને 33% અનામત આપવાની વાત સ્વીકારવામાં આવી છે. જોકે, આ અમલીકરણ આગામી સીમાંકન (Delimitation) પ્રક્રિયા પૂર્ણ થયા બાદ જ અમલમાં આવશે તેવી શરતે ગૃહમાં બહુમતીથી મંજૂરી મળી છે. રસપ્રદ વાત એ છે કે, જ્યારે આ ઠરાવ પસાર થઈ રહ્યો હતો, ત્યારે મુખ્ય વિપક્ષી પાર્ટી કોંગ્રેસે તાત્કાલિક અમલીકરણની માંગ સાથે ગૃહમાંથી વોકઆઉટ કર્યો હતો.
મહિલા અનામતના આ મુદ્દે યોજાયેલા એક દિવસીય વિશેષ સત્રમાં સત્તાપક્ષ અને વિપક્ષ સામસામે આવી ગયા હતા. ભાજપ સરકારે 'નારી શક્તિ વંદન અધિનિયમ'ને અનુમોદન આપવા માટે આ પગલું ભર્યું હતું. મુખ્યમંત્રી મોહન યાદવે ગૃહમાં વિશ્વાસ વ્યક્ત કર્યો કે મધ્યપ્રદેશ આ દિશામાં નક્કર ડગલું માંડનાર પ્રથમ રાજ્ય બન્યું છે. ઠરાવ મુજબ, સીમાંકન કવાયત પૂરી થયા પછી જ લોકસભા અને રાજ્યની વિધાનસભાઓમાં મહિલાઓ માટે એક તૃતિયાંશ બેઠકો અનામત રાખવામાં આવશે. આ પ્રક્રિયા વર્ષ 2029 કે ત્યારબાદની ચૂંટણીઓમાં અસરકારક બને તેવી શક્યતા છે, જે હાલમાં ચર્ચાનો વિષય બની છે.
નોંધવા જોગ છે કે, ગૃહની કાર્યવાહી શરૂ થતાની સાથે જ હોબાળો મચી ગયો હતો. વિપક્ષી નેતા ઉમંગ સિંઘારે 'પોઈન્ટ ઓફ ઓર્ડર' ઉઠાવતા પ્રશ્ન કર્યો હતો કે જો સરકારની દાનત સાફ હોય તો આ અનામત અત્યારથી જ કેમ લાગુ કરવામાં આવતી નથી? કોંગ્રેસે માંગ કરી હતી કે તેમના દ્વારા રજૂ કરાયેલ ખાનગી બિલ, જે તાત્કાલિક ધોરણે મહિલા અનામત લાગુ કરવાની હિમાયત કરે છે, તેના પર ચર્ચા થવી જોઈએ. જોકે, સ્પીકર નરેન્દ્ર સિંહ તોમરે સરકારી ઠરાવને પ્રાધાન્ય આપતા વિપક્ષી નેતાની માંગને ફગાવી દીધી હતી. આના વિરોધમાં કોંગ્રેસના ધારાસભ્યો સૂત્રોચ્ચાર કરતા ગૃહની બહાર નીકળી ગયા હતા.
સીમાંકન અને અમલીકરણનો જટિલ પેચ
આ વિવાદના મૂળમાં 'સીમાંકન' શબ્દ રહેલો છે. સીમાંકન એટલે વસ્તીના આધારે ચૂંટણી મતક્ષેત્રોની સીમાઓનું નવેસરથી નિર્ધારણ કરવું. કેન્દ્ર સરકારના નિયમ મુજબ, વર્ષ 2021ની વસ્તી ગણતરી (જે મોડી પડી છે) ના આંકડા જાહેર થયા બાદ જ નવું સીમાંકન શક્ય બનશે. મધ્યપ્રદેશમાં પસાર થયેલો ઠરાવ સ્પષ્ટપણે જણાવે છે કે જ્યાં સુધી આ પ્રક્રિયા પૂરી નહીં થાય, ત્યાં સુધી અનામતનો લાભ મળશે નહીં. મોહન યાદવ સરકારે દલીલ કરી છે કે બંધારણીય જોગવાઈઓ મુજબ સીમાંકન વગર બેઠકોનું વિભાજન શક્ય નથી.
બીજી તરફ, કોંગ્રેસનું કહેવું છે કે આ માત્ર સમય પસાર કરવાની રણનીતિ છે. વિપક્ષી નેતા ઉમંગ સિંઘારે આક્ષેપ કર્યો કે, "જ્યારે મહિલાઓ રાજ્યની અડધી વસ્તી ધરાવે છે, ત્યારે તેમને માત્ર 33% જ કેમ? અને તે પણ વર્ષો પછી કેમ?" તેમણે પ્રશ્ન ઉઠાવ્યો કે જો સંસદે 2023માં જ મહિલા અનામત બિલ પસાર કરી દીધું હોય, તો રાજ્ય સરકાર તેને અમલમાં મૂકવા માટે સીમાંકનની રાહ કેમ જોઈ રહી છે? આ રાજકીય ખેંચતાણને કારણે ગૃહની ગરિમા અને મહિલાઓના અધિકારો વચ્ચેનો સંઘર્ષ સપાટી પર આવ્યો છે.
ભાજપ અને કોંગ્રેસ વચ્ચે શાબ્દિક યુદ્ધ
ગૃહમાં સંબોધન કરતા મુખ્યમંત્રી યાદવે કોંગ્રેસ પર આકરા પ્રહારો કર્યા હતા. તેમણે કહ્યું કે કોંગ્રેસે દાયકાઓ સુધી મહિલા અનામતના મુદ્દાને લટકાવી રાખીને અડધી વસ્તી સાથે પાપ કર્યું છે. ભાજપનું માનવું છે કે આ ઠરાવ મહિલાઓને રાજકીય સશક્તિકરણ તરફ દોરી જશે અને તેમને નિર્ણય લેવાની પ્રક્રિયામાં સક્રિય ભાગીદાર બનાવશે. સંસદીય કાર્ય મંત્રી કૈલાશ વિજયવર્ગીયએ પણ બચાવ કરતા કહ્યું કે નિયમો મુજબ સરકારી ઠરાવ હંમેશા ખાનગી બિલ કરતા ઉપર હોય છે, તેથી કોંગ્રેસનો વિરોધ પાયાવિહોણો છે.
મહિલા અનામત માટેના આ ઠરાવમાં એવો પણ ઉલ્લેખ છે કે લોકસભામાં બેઠકોની સંખ્યામાં વધારો થઈ શકે છે. તાજેતરમાં લોકસભામાં 131મું બંધારણીય સુધારો બિલ રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું, જેનો હેતુ બેઠકોની સંખ્યા 850 સુધી લઈ જવાનો છે. જો આ સંખ્યા વધે, તો મહિલાઓ માટે અનામત બેઠકોની સંખ્યા પણ સ્વાભાવિક રીતે વધશે. મધ્યપ્રદેશ વિધાનસભાએ આ વ્યાપક વિઝનને સમર્થન આપ્યું છે, જે ભવિષ્યના ભારતની રાજકીય તસવીર બદલી શકે છે.
ગ્રાઉન્ડ લેવલ પર શું થશે અસર?
જો આ અનામત અમલમાં આવે છે, તો મધ્યપ્રદેશની 230 વિધાનસભા બેઠકોમાંથી અંદાજે 76-77 બેઠકો મહિલાઓ માટે અનામત બની જશે. હાલમાં રાજ્ય વિધાનસભામાં મહિલા પ્રતિનિધિત્વ ખૂબ જ ઓછું છે. સ્થાનિક સ્વરાજ્યની સંસ્થાઓમાં ગુજરાત અને મધ્યપ્રદેશ જેવા રાજ્યોએ પહેલેથી જ 50% અનામત આપી છે, પરંતુ ધારાસભા અને સંસદમાં આ પ્રથમ પ્રયાસ હશે. સામાન્ય મહિલા કાર્યકરો માટે આ એક મોટી તક સાબિત થઈ શકે છે, જોકે ટીકાકારો માને છે કે આનાથી 'પત્ની-વાદ' અથવા 'વારસાગત રાજકારણ'ને પ્રોત્સાહન ન મળે તેની કાળજી રાખવી પડશે.
સીમાંકન પ્રક્રિયા બાદ બેઠકોનું જે રોટેશન થશે, તે ઘણા પ્રસ્થાપિત નેતાઓના રાજકીય સમીકરણો પણ બગાડી શકે છે. ઘણા દિગ્ગજ નેતાઓના મતવિસ્તાર મહિલા અનામત જાહેર થવાની ભીતિએ અત્યારથી જ પડદા પાછળની ગણતરીઓ શરૂ થઈ ગઈ છે. સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર, આ ઠરાવ પસાર કરીને ભાજપે આગામી સ્થાનિક અને રાષ્ટ્રીય ચૂંટણીઓ માટે મહિલા મતદારોને એક મોટો સંદેશ આપ્યો છે.
ડેટા અને વેરિફિકેશન
સત્તાવાર આંકડાઓ મુજબ, ભારતમાં મહિલા મતદારોની સંખ્યામાં ઉત્તરોત્તર વધારો થઈ રહ્યો છે. મધ્યપ્રદેશમાં પણ મહિલાઓએ ગત ચૂંટણીઓમાં પુરુષો કરતા વધુ મતદાન કર્યું હોવાના કિસ્સા નોંધાયા છે. [Official Source] PTI ના અહેવાલ મુજબ, આ ઠરાવ વોઈસ વોટ (ધ્વનિ મતના) આધારે પસાર કરવામાં આવ્યો હતો. ગૃહમાં જ્યારે મતદાન થયું ત્યારે કોંગ્રેસના તમામ સભ્યો ગેરહાજર હતા, જેના કારણે ભાજપ માટે આ માર્ગ સરળ બન્યો હતો. સ્પીકર નરેન્દ્ર સિંહ તોમરે ગૃહની કાર્યવાહી પૂર્ણ જાહેર કરતા પહેલા આ ઐતિહાસિક ક્ષણની નોંધ લીધી હતી.
નિષ્કર્ષમાં કહી શકાય કે, મધ્યપ્રદેશ વિધાનસભામાં પસાર થયેલો આ ઠરાવ એક નવો ચીલો ચાતરે છે, પરંતુ તેની અમલીકરણની લાંબી રાહ મહિલા સંગઠનોમાં નિરાશા પણ પેદા કરી શકે છે. શું વર્ષ 2029 પહેલા કોઈ એવી વ્યવસ્થા થઈ શકે કે જેથી મહિલાઓને અત્યારથી જ હક્ક મળે? આ સવાલ હજુ પણ અનુત્તર છે. ચૂંટણી પંચ અને સીમાંકન આયોગની કામગીરી પર હવે સૌની નજર રહેશે. મહિલાઓના નામે શરૂ થયેલું આ રાજકારણ ખરેખર મહિલાઓને સત્તા અપાવશે કે માત્ર ચૂંટણી મુદ્દો બનીને રહી જશે, તે તો આવનારો સમય જ કહેશે.
