વૈષ્ણો દેવી મંદિર ભારતના સૌથી આદરણીય તીર્થસ્થળોમાંનું એક છે, જે જમ્મુ અને કાશ્મીરના ત્રિકુટ પર્વતોમાં ૫,૨૦૦ ફૂટની ઊંચાઈ પર સ્થિત છે. અહીં, દેવી ત્રણ કુદરતી પિંડીઓ (પવિત્ર ખડક રચનાઓ) ના રૂપમાં રહે છે જે મહાકાલી, મહાલક્ષ્મી અને મહાસરસ્વતીનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. ઘણા લોકો માતા વૈષ્ણો દેવી મંદિર વિશે જાણે છે, પરંતુ બહુ ઓછા લોકો જાણે છે કે તેને સૌપ્રથમ કોણે શોધ્યું હતું.
માતા વૈષ્ણો દેવી મંદિર સાથે સંકળાયેલી દંતકથા
શ્રી માતા વૈષ્ણો દેવીની ઉત્પત્તિ અંગેની વાર્તા વ્યાપકપણે જાણીતી છે. એવું માનવામાં આવે છે કે આ મંદિર 700 વર્ષ પહેલાં પંડિત શ્રીધર દ્વારા શોધી કાઢવામાં આવ્યું હતું, જેમના ઘરે દેવીએ ભંડારા (સમુદાય ભોજન સમારંભ)નું આયોજન કરવામાં મદદ કરી હતી.
જ્યારે માતા વૈષ્ણોદેવી ભૈરોનાથથી બચવા માટે અચાનક ભોજન સમારંભ છોડીને ગયા, ત્યારે પંડિત શ્રીધરને લાગ્યું કે જાણે તેમની દુનિયાનો અંત આવી ગયો છે. તેમના જવાથી દુઃખી થઈને, તેમણે ખોરાક અને પાણીનો ત્યાગ કર્યો અને તેમના ઘરના એક ઓરડામાં એકાંતમાં ગયા, તેમના પુનઃપ્રગટ થવાની પ્રાર્થના કરી.
શ્રીધરને દુઃખમાં જોઈને, માતા વૈષ્ણોદેવી તેમના સ્વપ્નમાં પ્રગટ થયા અને તેમને ત્રિકુટ પર્વતોની ખીણોમાં સ્થિત પવિત્ર ગુફામાં પોતાની શોધ કરવાનો આદેશ આપ્યો. તેમણે તેમને ગુફાનો રસ્તો બતાવ્યો અને ઉપવાસ તોડવા માટે વિનંતી કરી. ત્યારબાદ પંડિત શ્રીધર પવિત્ર ગુફાની શોધમાં પર્વતોમાં નીકળ્યા.
જ્યારે પણ તેમને લાગતું કે તેઓ પોતાનો રસ્તો ભૂલી ગયા છે, ત્યારે દેવી તેમના સપનામાં તેમને માર્ગદર્શન આપવા માટે પ્રગટ થતા, આખરે તેમને તેમના ગંતવ્ય સ્થાન તરફ દોરી જતા.
ગુફામાં પ્રવેશતા, શ્રીધરને ત્રણ પિંડીઓ વાળી એક ખડકની રચના દેખાતી. તે જ ક્ષણે, માતા વૈષ્ણોદેવી તેમના બધા દિવ્ય વૈભવ સાથે શ્રીધર સમક્ષ પ્રગટ થયા અને ગુફામાં હાજર ત્રણ પિંડી (પવિત્ર ખડક રચનાઓ) અને અન્ય ચિહ્નો દ્વારા તેમની ઓળખ પ્રગટ કરી.
માતાએ શ્રીધરને ચાર પુત્રોનો આશીર્વાદ આપ્યો, તેમને તેમના અવતારી સ્વરૂપની પૂજા કરવાનો લહાવો આપ્યો, અને તેમને પવિત્ર તીર્થસ્થાનનો મહિમા દૂર દૂર સુધી ફેલાવવા સૂચના આપી. પંડિત શ્રીધરે તેમના બાકીના જીવન પવિત્ર ગુફામાં માતા વૈષ્ણોદેવીની સેવા કરવામાં વિતાવ્યા.
