દેશના ચૂંટણી પંચમાં આંતરિક મતભેદોના અહેવાલો બહાર આવ્યા બાદ રાજકીય ગરમાવો ચરમસીમાએ પહોંચ્યો છે. વિપક્ષી નેતા રાહુલ ગાંધીએ મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર જ્ઞાનેશ કુમાર પર સીધા પ્રહારો કર્યા છે. તેમણે જનતાના જનાદેશની કથિત ચોરી કરવાનો આરોપ લગાવતા જ્ઞાનેશ કુમારને સરકારી ગવાહ બનવાની સલાહ આપી છે.
‘અમે તમને પકડી પાડીશું’ તેવી કડક ચેતવણી આપતા રાહુલ ગાંધીએ આ સમગ્ર મામલે કાયદાકીય કાર્યવાહીની માંગ બુલંદ કરી છે. ચૂંટણી પંચમાં મતદાર યાદી સુધારણા પ્રક્રિયાને લઈને કમિશનરો વચ્ચે જ આંતરિક અસંતોષ હોવાના અહેવાલોથી લોકશાહીના આ મહત્વપૂર્ણ માળખા સામે અનેક સવાલો ઊભા થયા છે.
મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર જ્ઞાનેશ કુમાર સામે વિપક્ષે મોરચો ખોલતા દેશના રાજકારણમાં ભારે ચર્ચા જાગી છે. લોકસભામાં વિપક્ષના નેતા રાહુલ ગાંધીએ મતદાર યાદીમાં કથિત ગેરરીતિઓનો મુદ્દો ઉઠાવીને આકરા પ્રહારો કર્યા હતા. તેમણે દાવો કર્યો હતો કે લોકશાહી પ્રક્રિયામાં જનાદેશની હેરાફેરી કરવામાં આવી રહી છે. રાહુલ ગાંધીએ અગાઉ સંસદમાં આપેલી ચેતવણીનો પુનરોચ્ચાર કરતા જણાવ્યું કે સમય આવશે ત્યારે તમામ બાબતો બહાર લાવવામાં આવશે.
ચૂંટણી પંચના અન્ય બે કમિશનરો સુખબીર સિંહ સંધૂ અને વિવેક જોશી દ્વારા વ્યક્ત કરવામાં આવેલા લેખિત વિરોધના અહેવાલો બાદ આ વિવાદ વધુ વકર્યો છે. વિગતો મુજબ, છેલ્લા ૧૦ મહિનામાં બંને કમિશનરોએ સ્પેશિયલ ઈન્ટેન્સિવ રિવિઝન (SIR) પ્રક્રિયા સામે ૧૪થી વધુ વખત લેખિત વાંધા રજૂ કર્યા હતા. એક જ દિવસમાં ચાર વખત વિરોધ નોંધાવવાની ઘટનાએ પંચના આંતરિક વહીવટની સ્થિતિ સ્પષ્ટ કરી દીધી છે. અમદાવાદ એક્સપ્રેસ દ્વારા મેળવેલી માહિતી અનુસાર, વિપક્ષ હવે મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરની સીધી ધરપકડની માંગ કરી રહ્યો છે.
જોકે, આ ધરપકડની માંગ સામે ડિસેમ્બર ૨૦૨૩માં સંસદ દ્વારા પસાર કરવામાં આવેલા કાયદાની કલમ ૧૬ મુખ્ય અવરોધ બની રહી છે. આ કાયદાકીય જોગવાઈ ચૂંટણી કમિશનરોને ચોક્કસ સુરક્ષા કવચ પૂરું પાડે છે. પરંતુ આ જોગવાઈના ક્ષેત્રાધિકાર અને અપવાદોને પડકારતી એક નવી અરજી દેશની સર્વોચ્ચ અદાલતમાં દાખલ કરવામાં આવી છે. આ કાનૂની લડાઈ હવે ચૂંટણી પંચની નિષ્પક્ષતા સામે મોટા પ્રશ્નાર્થો ઊભા કરી રહી છે.
રાહુલ ગાંધીએ જ્ઞાનેશ કુમાર પર જનાદેશની કથિત 'વોટ ચોરી' કરવાનો સીધો આરોપ લગાવ્યો.
ચૂંટણી કમિશનર સુખબીર સિંહ સંધૂ અને વિવેક જોશીએ ૧૦ મહિનામાં ૧૪ વખત લેખિત વાંધો ઉઠાવ્યો.
સ્પેશિયલ ઈન્ટેન્સિવ રિવિઝન (SIR) ની કામગીરી સામે ચૂંટણી પંચમાં આંતરિક મતભેદ સપાટી પર આવ્યા.
વિપક્ષ દ્વારા મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરની ધરપકડની માંગ સામે ડિસેમ્બર ૨૦૨૩ના કાયદાની કલમ ૧૬ કાનૂની ઢાલ બની.
સુપ્રીમ કોર્ટમાં કલમ ૧૬ ની મર્યાદાઓ અને જોગવાઈઓને પડકારતી નવી અરજી દાખલ કરવામાં આવી.
ચૂંટણી પંચમાં આંતરિક વિવાદનો ઇતિહાસ
ચૂંટણી પંચની કામગીરી અને મતદાર યાદીઓની પારદર્શિતા સામે વિપક્ષ સતત સવાલો ઉઠાવતો રહ્યો છે. આશરે નવ મહિના પહેલાં પણ રાહુલ ગાંધીએ લોકસભામાં ત્રણેય સભ્યોના ચૂંટણી પંચની ભૂમિકા સામે ગંભીર શંકાઓ વ્યક્ત કરી હતી. તે સમયે શાસક પક્ષ દ્વારા આ આરોપોને ફગાવી દેવામાં આવ્યા હતા. પરંતુ હવે ચૂંટણી પંચના પોતાના જ ઉચ્ચ અધિકારીઓના લેખિત વાંધા જાહેર થતાં વિપક્ષને મોટું હથિયાર મળી ગયું છે.
ચૂંટણી પંચના આંતરિક વહીવટમાં સમાનતા અને સહમતીનો અભાવ હોવાની બાબત અત્યંત ગંભીર માનવામાં આવે છે. સંસદે ડિસેમ્બર ૨૦૨૩માં ચૂંટણી કમિશનરોની નિયુક્તિ અને સેવાની શરતો અંગે નવો કાયદો બનાવ્યો હતો, જેમાં કમિશનરોને રક્ષણ આપતી જોગવાઈઓ સામેલ કરાઈ હતી. આ કાયદાકીય કવચના કારણે વિપક્ષની ધરપકડની માંગણી સામે ટેકનિકલ અડચણો ઊભી થઈ રહી છે.
આ સમગ્ર ઘટનાક્રમ અંગે સ્થાનિક લોકો અને સંબંધિત વિભાગો તરફથી પ્રતિક્રિયા માંગવામાં આવી રહી છે. બંધારણીય સંસ્થાઓની સ્વાયત્તતા જળવાઈ રહે તે માટે કાનૂની નિષ્ણાતો પણ આ મામલે પોતાના મંતવ્યો આપી રહ્યા છે.
સુપ્રીમ કોર્ટમાં દાખલ થયેલી નવી અરજી બાદ હવે આ મામલો કાનૂની વળાંક લઈ ચૂક્યો છે. અદાલત દ્વારા કલમ ૧૬ ની વ્યાખ્યા અને ચૂંટણી કમિશનરોને મળેલા સુરક્ષા કવચ અંગે શું વલણ અપનાવવામાં આવે છે તેના પર સહુની નજર ટકેલી છે. અમદાવાદ એક્સપ્રેસના અહેવાલ મુજબ, આ કાનૂની અને રાજકીય લડાઈ આગામી દિવસોમાં દેશના ચૂંટણી તંત્રમાં મોટા સુધારાઓનો પાયો નાખી શકે છે.
