ગુજરાતમાં ચોમાસાની ઋતુ દરમિયાન મચ્છર અને માખીજન્ય રોગચાળાનો ભય વધી જતો હોય છે, ત્યારે જૂનાગઢ જિલ્લા આરોગ્ય તંત્ર દ્વારા ચાંદીપુરા વાયરસ (Chandipura Virus) ને લઈને ભારે સતર્કતા દાખવવામાં આવી રહી છે. રાહતના સમાચાર એ છે કે જૂનાગઢ જિલ્લામાં હાલ ચાંદીપુરા વાયરસનો એક પણ પોઝિટિવ કેસ નોંધાયો નથી. તેમ છતાં, વહીવટી તંત્ર અગમચેતીના ભાગરૂપે સક્રિય બન્યું છે અને આ વાયરસના મુખ્ય વાહક ગણાતી 'સેન્ડફ્લાય' (Sandfly) માખીથી બચવા માટે સત્તાવાર માર્ગદર્શિકા જાહેર કરી છે. આ રોગ ખાસ કરીને ૦ થી ૧૫ વર્ષના બાળકોને ઝડપથી નિશાન બનાવતો હોવાથી ગ્રામીણ અને અર્ધ-શહેરી વિસ્તારોમાં વિશેષ સાવચેતી રાખવી અનિવાર્ય બની છે.
આરોગ્ય વિભાગના અહેવાલ મુજબ, સેન્ડફ્લાય માખી સામાન્ય માખી કરતાં કદમાં ચાર ગણી નાની હોય છે, જેને નરી આંખે જોવી મુશ્કેલ છે. આ માખી મુખ્યત્વે કાચી કે પાકી દીવાલોની તિરાડો, પશુવાડા, ભેજવાળા વાતાવરણ અને ગ્રામ્ય વિસ્તારોના ગાર-લીપણવાળા મકાનોના છિદ્રોમાં પોતાના ઈંડા મૂકે છે. મચ્છરોની જેમ જ તેનો લાર્વા સ્ટેજ (ઈયળ અને કોસેટો) વિકસે છે. આ માખી કરડવાથી ચાંદીપુરા અને કાળા આઝાર (Leishmaniasis) જેવા જીવલેણ રોગો ફેલાય છે. જો બાળકોમાં સતત વધુ તાવ, ઝાડા-ઊલટી, ખેંચ આવવી કે અર્ધબેભાન અવસ્થા જેવા લક્ષણો દેખાય, તો તેને સામાન્ય બીમારી ન ગણીને તાત્કાલિક સિવિલ હોસ્પિટલ ખસેડવા તંત્ર દ્વારા કડક સૂચના આપવામાં આવી છે.
હાલમાં શૂન્ય કેસ: જૂનાગઢ જિલ્લામાં ચાંદીપુરા વાયરસનો હજુ સુધી એક પણ એક્ટિવ કેસ નોંધાયો નથી, માત્ર પ્રિવેન્ટિવ પગલાં લેવાઈ રહ્યા છે.
સેન્ડફ્લાય માખી મુખ્ય વાહક: નરી આંખે દેખાતી માખી કરતાં ચાર ગણી નાની સેન્ડફ્લાય માખી ચાંદીપુરા અને કાળા આઝાર ફેલાવવા માટે જવાબદાર છે.
બાળકો માટે જોખમી: આ રોગચાળો મુખ્યત્વે ૦ થી ૧૫ વર્ષના બાળકોમાં વધુ જોવા મળે છે, જેના લક્ષણોમાં હાઈ ફીવર અને ખેંચ આવવી મુખ્ય છે.
બચાવના ઉપાયો: ઘરોની દીવાલોની તિરાડો પૂરી દેવી, ઘરમાં સૂર્યપ્રકાશ (હવા-ઉજાસ) રાખવો અને બાળકોને આખા શરીર ઢંકાય તેવા કપડાં પહેરાવવા.
તાત્કાલિક સારવાર: કોઈપણ ગંભીર લક્ષણ જણાય તો વચેટિયા કે ઘરગથ્થુ ઉપચારમાં સમય બગાડ્યા વિના દર્દીને સીધા સિવિલ હોસ્પિટલ રીફર કરવા જણાવાયું છે.
ગુજરાતમાં ભૂતકાળમાં સાબરકાંઠા, પંચમહાલ અને સૌરાષ્ટ્રના કેટલાક જિલ્લાઓમાં ચાંદીપુરા વાયરસના કારણે બાળકોના મોતના કિસ્સા પ્રકાશમાં આવી ચૂક્યા છે. આ વાયરસ સેન્ટ્રલ નર્વસ સિસ્ટમ (ચેતાતંત્ર) પર સીધો હુમલો કરતો હોવાથી મોર્ટેલિટી રેટ (મૃત્યુદર) ઘણો ઊંચો રહે છે. ખાસ કરીને ચોમાસાના ભેજવાળા વાતાવરણમાં સેન્ડફ્લાયની ઉત્પત્તિ ઝડપથી થાય છે, જેના કારણે ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં જ્યાં પશુપાલન અને કાચા મકાનો વધુ છે ત્યાં જોખમ બેવડાઈ જાય છે.
ભવિષ્યની દ્રષ્ટિએ, આરોગ્ય વિભાગ દ્વારા જાહેર કરાયેલી આ માર્ગદર્શિકાના પાલનથી સ્થાનિક સ્તરે રોગચાળાને ફેલાતો અટકાવી શકાશે. જો ગ્રામ પંચાયતો અને આશા વર્કરો દ્વારા ગામેગામ પાવડર ડસ્ટિંગ (માલથિયોન અથવા ડીડીટીનો છંટકાવ) અને ફોગિંગ મશીનનો ઉપયોગ વધારવામાં આવશે, તો માખીની ઉત્પત્તિ પર કાબૂ મેળવી શકાશે. આગામી દિવસોમાં જો કોઈ શંકાસ્પદ કેસ સામે આવે તો હોસ્પિટલોમાં સ્પેશિયલ આઈસોલેશન વોર્ડ અને વેન્ટિલેટર સપોર્ટ તૈયાર રાખવો પડશે, જેથી કટોકટીની સ્થિતિને પહોંચી વળાય.
જૂનાગઢ જિલ્લા આરોગ્ય તંત્ર દ્વારા સમયસર જાહેર કરાયેલી એડવાઈઝરી એ વાત સાબિત કરે છે કે રોગ આવ્યા પછી ઇલાજ કરવા કરતાં અટકાવ વધુ સારો છે. સેન્ડફ્લાય માખીથી બચવા માટે માત્ર સરકારી તંત્ર પર નિર્ભર રહેવાને બદલે નાગરિકોએ પોતે પણ ઘરની સ્વચ્છતા રાખવી પડશે. બાળકોની સુરક્ષા માટે જંતુનાશક મચ્છરદાનીનો ઉપયોગ અને તિરાડો પૂરવા જેવા સરળ આયોજનો વહીવટી તંત્રના પ્રયાસોને સફળ બનાવશે અને જિલ્લાને સુરક્ષિત રાખશે.
